Jak Puszcza Białowieska wypada w porównaniu z innymi lasami w Europie?

Sytuacja Puszczy Białowieskiej na tle innych lasów naturalnych w Europie jest wyjątkowa, zarówno pod względem zachowania przyrody, jak i skali zagrożeń. Analiza porównawcza pokazuje, że Puszcza reprezentuje jeden z ostatnich fragmentów lasów o charakterze naturalnym dramatycznie przekształcana przez człowieka, tak dawniej, jak i dzisiaj.

Proponowany dzisiaj model ochrony Puszczy Białowieskiej pozwala wg. "Planu zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Białowieża Forest (część polska)" na wyłączenie części Puszczy Białowieskiej z czynnej ochrony zezwalając na wycinkę drzewostanu oraz na polowania pod projektem "Strefowanie Obiektu Puszcza Białowieska". Na projekt "Planu zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Białowieża Forest (część polska)" wydano 2,1 mln. zł, a posłużono się też historycznymi danymi, mimo nowych dostępnych np. w internecie. Zaniżono np. liczebność najważniejszych gatunków ptaków objętych strefami ochronnymi, mimo że są nowe badania/inwentaryzacje.
Dzisiaj (30.07.2025) trwają konsultacje społeczne nad "Planem zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Białowieża Forest (część polska)", a trzy dni temu, 20 m od mego miejsca zamieszkania i 70 m od obszaru Natura 2000, wycięto kilkuset letniego dęba, pomnika przyrody w okresie ochrony gniazd ptaków.

Stan lasów naturalnych w Europie

Na początku należy wyjaśnić, co to są lasy naturalne. Czy możemy do takich lasów zaliczyć Puszczę Białowieską? W Europie mamy trzy typy lasów - lasy pierwotne, lasy naturalne i lasy gospodarcze.
1. Lasy pierwotne znajdują się głównie w górach. Są tam ich niewielkie płaty. Natomiast we Finlandii zajmują większe obszary i mieszają się z lasami naturalnymi. Charakteryzują się brakiem ludzkiej obecności i niestety najniższym wskaźnikiem liczby gatunków. Potwierdza to regułę, że czym dalej na północ, to maleje ich zagęszczenie, co już zbadano na ptakach.
2. Lasy naturalne, to stosunkowo duże powierzchnie. Charakteryzują się bogatym składem gatunkowym i niewielką ingerencją człowieka. Jednak muszą powstać naturalnie z samosiewu i mieć niewielkie rozczłonkowanie. Lasy te mieszają się z lasami gospodarczymi. Przyjmuje się, że lasy w wieku bliskim 100 lat, z samosiewu które nie były gospodarowane przez człowieka możemy zaliczyć do lasów naturalnych.
3. Definicji lasów gospodarczych nie muszę przedstawiać. Mieszają się one ze starodrzewami, które często są rezerwatami i bazą nasion. Przykładem takiego lasu jest ukazany grąd na dolnym zdjęciu z gołą babą (to nie Photoshop, a natura w naturze), wśród bagien, o charakterze lasu naturalnego, bowiem trudne warunki terenowe (bagna) i brak dróg nie sprzyjały jego eksploatacji.
Jak więc nazwać lasy Puszczy Białowieskiej? Na pewno były gospodarowane począwszy od czasów carskich. Na pewno posiadają duże powierzchnię starych 100-letnich drzewostanów. Na pewno odznaczają się ekologiczną równowagę poprzez jedność biotopu i biocenozy. Biorąc pod uwagę stopień jego naturalności winien się nazywać lasem naturalno-gospodarczym. Biorąc pod uwagę jego naturalność i złożoność drzewostanów oraz bogactwo pozostałej flory i fauny, możemy uogólnić Puszczę Białowieską do lasów naturalnych, tym bardziej że "gorsze" lasy w Europie są nazywane lasami pierwotnymi. Z drugiej strony Puszcza się regeneruje i staje się coraz naturalniejsza. Natomiast Białowieski Park Narodowy tworzy lasy naturalno-pierwotne, a jego północno-wschodnia część, jest pierwotna, gdzie jest nawet zakaz prowadzenia badań naukowych, tworzy zbiorowiska naturalne. Dwie dekady temu przemierzając te tereny miałem wrażenie, że nie mogę iść po śladach ludzkich. I miałem rację bowiem technika lidarowa to potwierdziła.
Co do nazwy "Puszcza" nie ma ona prawie nic wspólnego z fauną i florą. Jest to po prostu nazwa starych i nie przebytych lasów od początków średniowiecza, gdzie większość niżu polskiego pokrywały puszcze. Ich pozostałości są dzisiaj nadal nazywane puszczami.

Dzisiaj drastyczny niedobór lasów naturalnych charakteryzuje współczesną Europę. Według badań naukowych, lasy pierwotne stanowią jedynie 0,7% wszystkich lasów w 32 analizowanych krajach europejskich, a lasy naturalne (łącznie z reliktowymi) to zaledwie 2,8% (1 - spis źródeł na końcu artykułu). W całej Europie powierzchnia lasów określonych jako pierwotne wynosi jedynie 13 760 km²(2), co stanowi marginalny udział w krajobrazie kontynentu.
Kilkudziesięciu badaczy z Europy i USA przeprowadziło badania europejskich drzewostanów starając się wskazać lasy pierwotne. Za takie uznano miejsca, w których przez 60 lat człowiek nie ingerował. To nieco naciągana definicja, ale można powiedzieć, że to na tle innych lasów, zniszczonych przez gospodarkę leśną – prawdziwe perełki. Te 2,8% lasów w całej Europie określono według tej definicji jako pierwotne. Są to lasy, w których nie ma wyraźnie widocznych oznak działalności człowieka.
W dziewięciu krajach UE lasy naturalne zostały już całkowicie wycięte. Większość obszarów leśnych Europy to obecnie plantacje, monokultury lub lasy gospodarcze o niskim stopniu naturalności. Tylko 12 krajów europejskich wykazało ponad 1-procentowy udział lasów naturalnych w całkowitej powierzchni leśnej, przy czym przoduje Szwecja z 16,1%(3). Jest najlepiej zachowanym lasem nizinnym Europy(4), zawierającym znaczący udział drzewostanów ponad stuletnich, z bardzo dużą różnorodnością pionową, strukturą martwego drewna oraz populacjami reliktowych gatunków(5). Podobne cechy zachowały się tylko w nielicznych lokalizacjach (Karpaty, północno-zachodnia Szwecja), ale takich kompleksów niemal nie ma już na nizinach kontynentu(6,7).

Unikalność na skalę europejską

W odróżnieniu od większości ocalałych fragmentów lasów naturalnych w Europie, które są górskie lub borealne, Puszcza reprezentuje nizinne lasy liściaste i mieszane - typ ekosystemu, który historycznie dominował w środkowej Europie, ale dziś praktycznie zniknął.
Jej znaczny udział drzewostanów ponad stuletnich naturalnego pochodzenia oraz zróżnicowana struktura warstwowa czynią ją unikalną na skalę europejską. W Europie lasy naturalne już prawie nie występują, dlatego Puszcza Białowieska jest jak podróż do przeszłości lub leśne laboratorium(8).
Paradoksalnie, mimo swojej wyjątkowości, Puszcza doświadcza intensywniejszych konfliktów niż większość innych cennych obszarów leśnych w Europie. Podczas gdy większość krajów europejskich rozwiązała już kwestie ochrony swoich ostatnich fragmentów lasów naturalnych, w Polsce trwa aktywny spór o model zarządzania najcenniejszym europejskim lasem nizinnym(9). Puszcza Białowieska funkcjonuje jako "europejski odpowiednik Yellowstone" - żywe laboratorium dla badań naukowych i pomnik przyrody o znaczeniu kontynentalnym(10)..
180 naukowców z 18 krajów europejskich podpisało apel o ochronę ostatnich starodrzewów Europy, podkreślając, że istnienie takich obszarów jak Puszcza Białowieska to "ostatnia szansa na zachowanie wiedzy o funkcjonowaniu europejskiej przyrody bez ingerencji człowieka"(11).

Cecha	Puszcza Białowieska	Lasy naturalne Europy
Typ ekosystemu	Nizinne lasy liściasto-mieszane	Głównie górskie/borealne
Powierzchnia ciągła	~1500 km² (PL+BY)	Przeważnie mniej niż 100 km²
Stan naturalności	Najwyższy w Europie nizinnej	Zróżnicowany, często fragmentaryczny
Intensywność konfliktu	Bardzo wysoka	Przeważnie rozwiązana
Status ochrony	Częściowy, kontrowersyjny	Zwykle bardziej spójny
Zagrożenia	Wycinka, fragmentacja, susza	Głównie zmiany klimatu

Nowa strategia leśna UE do 2030 zakłada objęcie ścisłą ochroną 10% powierzchni wspólnoty, co oznacza potrzebę dramatycznego zwiększenia obszarów chronionych. Strategia potwierdza potrzebę ścisłej ochrony ostatnich lasów pierwotnych i starodrzewów w UE(13), ale dotyczy to już bardzo niewielkiej części lasów europejskich. Obecnie tylko 49% siedlisk leśnych w UE znajduje się w dobrym stanie ochrony, a 27% obszaru leśnego UE, który jest chroniony, wykazuje zły stan(14). Problem pogłębiają zmiany klimatu, które są szczególnie poważnym czynnikiem ryzyka dla lasów europejskich.

Podczas gdy Europa jako całość boryka się z kryzysem fragmentacji i utraty naturalności lasów, Puszcza Białowieska pozostaje ostatnim bastionem dzikiej przyrody leśnej na nizinach kontynentu, ale jego przyszłość zależy od pilnego rozwiązania konfliktów wokół modelu ochrony.

Gospodarka leśna

Intensywna eksploatacja gospodarcza stanowi fundamentalne zagrożenie dla naturalnego charakteru Puszczy. Przez ostatnie 100 lat wycięto w Puszczy wiele milionów metrów sześciennych drewna(16,17). Mimo sądowego zakazu wycinek obowiązującego od 2018 r., Lasy Państwowe wielokrotnie próbowały wznowić pozyskanie drewna w najcenniejszych fragmentach(18,19).
W 2017 r. doszło do nielegalnej masowej wycinki 200 tys.m³ drzew, którą Trybunał Sprawiedliwości UE uznał za bezprawną.(20) Wyręby starych drzewostanów pochodzenia naturalnego i zastępowanie ich nowymi nasadzeniami powodują zasadniczą zmianę przebiegu procesów przyrodniczych i gwałtowny spadek różnorodności biologicznej(21). Sztuczne nasadzenia zmieniają naturalny charakter puszczy w zwykły las plantacyjny(22), niszcząc unikalne siedliska gatunków reliktowych.

Zapora na granicy polsko-białoruskiej

Stalowa bariera o wysokości 5 metrów zbudowana w 2022 r. za 1,6 mld zł nieodwracalnie zmieniła ekosystem Puszczy Białowieskiej(23 24). Zapora:
∗ Fragmentuje siedliska i przerywa korytarze migracyjne zwierząt. Zagraża wyginięciem populacji rysia, która może zupełnie zniknąć z polskiej części Puszczy(25).
∗ Zagraża wyginięciem populacji rysia, która już charakteryzowała się najniższą zmiennością genetyczną w całym zasięgu gatunku.(26)
∗ Odcina dostęp do siedlisk po stronie białoruskiej.
∗ Zwiększa występowanie gatunków inwazyjnych roślin w miejscach bez dostępu dużych ssaków.(27)
∗ Budowa zniszczyła tysiące drzew - nawet martwe drewno, które stanowi o unikalności systemu, zostało spalone w ogniskach przez służby graniczne.

Kryzys wodny i zmiany klimatu

Puszcza doświadcza dramatycznych zmian hydrologicznych:
∗ Średnia temperatura wzrosła o 1,87°C w latach 1985-2023(28).
∗ Liczba dni ze śniegiem zmniejszyła się drastycznie - w 2020 r. śnieg utrzymywał się zaledwie 10 dni. Trzecia z rzędu sucha wiosna - olsy, które powinny być wypełnione wodą, są całkowicie suche.(29)
∗ Wody gruntowe systematycznie się obniżają w różnych typach siedlisk. Wody podziemne obniżają się średnio o 3 cm rocznie - trend utrzymujący się od lat(30).
∗ Brak nawodnienia wiosennego przez trzeci z rzędu rok prowadzi do wysychania mokradeł(31).

Gradacja kornika drukarza

Masowe zamieranie świerków to konsekwencja wcześniejszych błędów gospodarki leśnej. Kornik drukarz zniszczył już ponad 7 milionów m³ drzew(32)., ale problem wynika z:
∗ Sztucznych, jednowiekowych nasadzeń świerka szczególnie podatnych na atak kornika(33).
∗ Ograniczenia wycinek w latach 2011-12, które uniemożliwiły kontrolę gradacji kornika(34).
∗ Zmian klimatycznych sprzyjających rozwojowi kornika.
∗ Jednak gradacja jest procesem naturalnym, a próby jej zwalczania przez masowe wycinki prowadzą do jeszcze większej degradacji ekosystemu(35).

Zanieczyszczenie środowiska

Chociaż poziom zanieczyszczenia jest charakterystyczny dla obszarów w małym stopniu skażonych(36), nadal oddziałują na Puszczę Białowieską:
∗ Emisje tlenków azotu związane z motoryzacją.
∗ Emisje pyłów z okolicznych miejscowości.
∗ Zanieczyszczenia z ogrzewania węglowego w Białowieży(36 37).
∗ Fragmentacja osłabiająca funkcje buforowe wobec zanieczyszczeń(38).

Fragmentacja i degradacja siedlisk

Rozbudowa infrastruktury drogowej dodatkowo fragmentuje kompleks:
∗ Rozjeżdżone i poszerzone drogi po kryzysie migracyjnym(39).
∗ 30 uszkodzonych drzew na kilometr przy granicy strefy ochrony ścisłej oraz plany budowy kolejnych zabezpieczeń granicznych za 10 mld zł.(40)
∗ Utrata łączności ekologicznej między fragmentami Puszczy Białowieskiej(41).

Presja polityczna i społeczna

∗ Konflikty wokół modelu zarządzania paraliżują skuteczną ochronę. Sprzeciw samorządów wobec ograniczenia gospodarki leśnej(42 43)
∗ Ryzyko utraty statusu UNESCO z powodu braku kompleksowej ochrony(44 45)
∗ Konkurencyjne interesy różnych grup użytkowników.(46)
∗ Brak całościowego planu ochrony - mimo że projekt został przedstawiony w 2025 r., nadal przewiduje możliwość wycinek w części Puszczy Białowieskiej(47).
Puszcza Białowieska ginie w wyniku "efektu tysiąca cięć" - nakładania się wielorakich zagrożeń antropogenicznych na naturalne procesy i zmiany klimatyczne. Kluczowym problemem pozostaje traktowanie większości Puszczy jako źródła surowca drzewnego zamiast objęcia jej całościową ochroną na wzór parku narodowego.
Bez radykalnej zmiany podejścia - zaprzestania gospodarki leśnej w całej Puszczy i wprowadzenia skutecznych działań naprawczych - ten ostatni pierwotny las nizinnej Europy może bezpowrotnie utracić swój naturalny charakter(48 49) Jak podkreślają eksperci: "nie stać nas na bezpowrotną utratę tego, czego nie posiada już prawie żaden inny naród europejski – pozostałości pierwotnego lasu naturalnego"(50).
∗ Konflikty wokół modelu zarządzania paraliżują skuteczną ochronę. Sprzeciw samorządów wobec ograniczenia gospodarki leśnej(51 52).
∗ Ryzyko utraty statusu UNESCO z powodu braku kompleksowej ochrony(53 54).
∗ Konkurencyjne interesy różnych grup użytkowników(55).
∗ Brak całościowego planu ochrony - mimo że projekt został przedstawiony w 2025 r., nadal przewiduje możliwość wycinek w części Puszczy(56).

Metody „naprawy” Puszczy Białowieskiej wskutek powstałych błędów ludzkich i środowiskowych

Renaturyzacja hydrologiczna

∗ Przywracanie naturalnego obiegu wody(57).. Krytyczne jest zatrzymanie wody w zlewniach - poziom wód gruntowych obniża się o 3 cm rocznie(58)..
∗ Kluczowe działania obejmują:
∗ Renaturalizację rzeki Narewki - przywrócenie naturalnego, meandrującego biegu na 12-kilometrowym odcinku(59). Białoruś rozpoczęła już ten proces po swojej stronie granicy.
∗ Budowę małych obiektów retencyjnych - przetamowań z naturalnych materiałów (kamieni, ziemi, martwego drewna) na ciekach okresowych(60).
∗ Zamykanie wyprostowanych koryt rzecznych w czterech miejscach w polskiej części lasu dla spowolnienia przepływu i podniesienia poziomu wody.
∗ Remont 66 urządzeń małej retencji wykonanych w latach 2001-2005, których stan wymaga natychmiastowej interwencji. Szacunkowy koszt renaturalizacji hydrologicznej wynosi około 3,56 mln EUR dla polskiej części UNESCO(61).

Działania przeciw erozji

∗ Likwidacja systemów odwadniających z lat 1950-1980, które obejmują obecnie 15 000 ha i 1200 km kanałów(62).
∗ Zasypywanie najgłębszych rowów melioracyjnych powodujących erozję denną i odpływ wód powierzchniowych.
∗ Tworzenie "glebowych zbiorników retencyjnych" poprzez lokalne podniesienie poziomu wody o kilka-kilkanaście centymetrów(63).

Przywracanie łączności siedlisk

Kluczowe jest odtworzenie korytarzy ekologicznych zniszczonych przez zaporę graniczną:
∗ Budowa rzeczywistych przejść dla zwierząt - według standardów europejskich potrzeba minimum 50 obiektów na 100 km muru (maksymalnie co 2 km)(64).
∗ Utworzenie strefy buforowej wokół zapory z ograniczonym ruchem wojskowym i zwiększoną ochroną(65 67).
∗ Renaturyzacja zniszczonych terenów przy granicy - odtworzenie roślinności i usunięcie materiałów budowlanych.

Ochrona populacji zagrożonych

∗ Program ratowania rysia - gatunek może zniknąć z polskiej części Puszczy bez pilnej interwencji.(68)
∗ Monitoring i wsparcie populacji żubra oraz innych dużych ssaków dotkniętych fragmentacją. Ochrona stanowisk płazów poprzez odtwarzanie mokradeł i stawów.

Przywracanie naturalnych procesów rozkładu

Martwe drewno to kluczowy element ekosystemu leśnego, niezbędny dla ponad 1/3 gatunków leśnych zwierząt:
∗ Pozostawianie martwych drzew w różnych stadiach rozkładu - cel to 20-30 m³/ha(69).
∗ Selektywne usuwanie padłych i uszkodzonych drzew tylko przy drogach i szlakach turystycznych dla bezpieczeństwa(70).
∗ Tworzenie "biogrup" - skupisk starych i martwych drzew(71).
∗ Ewidencjonowanie zasobów martwego drewna i monitoring ich zmian.

Ochrona istniejących korytarzy

∗ Wzmocnienie Korytarza Północnego łączącego Puszczę z innymi kompleksami leśnymi(72).
∗ Ochrona połączeń z Puszczą Knyszyńską i Augustowską.
∗ Minimalizacja barier drogowych i infrastrukturalnych.

Restauracja ekosystemów zdegradowanych

Restauracja ekologiczna to proces przywracania zdegradowanych ekosystemów do stanu naturalnego:(73)
∗ Wprowadzanie rodzimych gatunków drzew i krzewów na terenach zniszczonych(74).
∗ Tworzenie remiz leśnych - specjalnych enklaw złożonych z różnorodnych gatunków drzew. Tu winni wypowiedzieć się botanicy, czy sadzić w takich enklawach dzikie drzewa owocowe(75).
∗ Ochrona starych drzewostanów jako źródła nasion i genetycznych banków(76).

Nowy system strefowania

Plan zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Białowieża Forest (część polska) do 2050 roku wprowadza cztery strefy ochrony(77,78).
Przede wszystkim rozszerzenie strefy III (ochrona częściowa) kosztem strefy IV (gospodarcza).
Strefa I (6 tys. ha) - ochrona ścisła (Białowieski Park Narodowy).
Strefa II (16 tys. ha) - ochrona częściowa I.
Strefa III (32 tys. ha) - ochrona częściowa II (największa zmiana - wzrost kosztem strefy IV).
Strefa IV (zmniejszona) - czynna ochrona różnorodności biologicznej.
Może to się wydawać trochę skomplikowane - pomniejszone, powiększone, ochrona częściowa I, ochrona częściowa II, IV strefa gospodarcza. Przedstawiamy niżej tabelkę na podstawie danych Instytutu Ochrony Środowiska - Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ-PIB) wygenerowaną przez AI z materiałów IOŚ-PIB i sprawdzoną przez człowieka, a mianowicie;

Strefa, nazwa, powierzchnia	Wycinka drzewostanu	Polowania
Strefa III, ochrona częściowa II, pow. 242 km2	Niedozwolona	Dopuszczone (warunkowo)(79)
Strefa IV, strefa gospodarcza, pow. 102 km2	Dopuszczona (warunkowo)	Dopuszczone

Z tabeli wynika, że na obszarze 102 km² jest możliwa ograniczona wycinka drzew, a na obszarze 344 km² są dozwolone polowania. Mówiąc statystycznie, polowania są dozwolone na pow. 61% obszaru UNESCO (sic), a warunkowa wycinka drzewostanu na pow. 18% Puszczy Białowieskiej. Biorąc pod uwagę taki niekorzystny układ strefowania dla Puszczy Białowieskiej, postuluje się całkowite zniesienie strefy IV.

Raport UNESCO/IUCN z 2024 roku dotyczący polskiej części Obiektu Światowego Dziedzictwa „Puszcza Białowieska” wskazuje jednoznacznie: Wycinka drzewostanu (pozyskanie drewna) na obszarze UNESCO zasadniczo zabroniona jest wycinka drzewostanów – szczególnie w strefach ścisłej ochrony (I), częściowej ochrony I i II (strefy II i III). Wycinka jest tolerowana wyłącznie w strefie 4 („aktywnej ochrony”), ale tylko jako element działań odtwarzających/ochronnych przy jasno udokumentowanym celu ekologicznym (np. przebudowa z lasów iglastych, walka z obcymi gatunkami, przywracanie siedlisk lub usuwanie zagrożeń typu gradacje kornika).
UNESCO/IUCN podkreśla, że takie działania muszą być precyzyjnie opisane, uzasadnione i czasowe – by ostatecznym celem było przywrócenie naturalnych procesów i zmniejszanie strefy interwencji ludzkiej w przyszłości.
Polowania są obecnie prawnie dozwolone tylko w strefach 3 i 4 (w polskiej części obiektu), ale raport UNESCO/IUCN z 2024 roku rekomenduje całkowity zakaz polowań przynajmniej w strefie 3 („ochrona częściowa II”).
Rekomendacje raportu obejmują również zakaz sadzenia drzew owocowych na potrzeby zwierzyny i zakaz sztucznego dokarmiania zwierząt (z wyjątkiem żubrów) we wszystkich strefach. Ciekawe czy inne kopytne będą słuchać UNESCO.

Ograniczenie ingerencji człowieka

∗ Zakaz gospodarki łowieckiej na całym obszarze UNESCO(80). (tak twierdzą materiały Starostwa Hajnówka, chociaż też twierdzą, że w strefach III i IV jest możliwe prowadzenie polowań w odniesieniu do inwazyjnych gatunków obcych, czyli poza jenotem azjatyckim i wizonem amerykańskim powinnyśmy polować też na takie gatunki inwazyjne jak piżmak amerykański, myszarka zaroślowa, mysz domowa i nornik zwyczajny). Być może do tych gatunków należy też zaliczyć niedźwiedzia, który czasami odwiedza Puszczę Białowieską. Teraz już nie, bowiem postawiliśmy zaporę na granicy.
∗ Pozyskanie drewna tylko jako efekt uboczny działań ochronnych, nie komercyjnych. Polowania są obecnie prawnie dozwolone tylko w strefach 3 i 4 (w polskiej części obiektu), ale raport UNESCO/IUCN z 2024 roku rekomenduje całkowity zakaz polowań przynajmniej w strefie 3 („ochrona częściowa II”)(81 82).
∗ Zachowanie dostępności - 90% obszaru pozostaje otwarte dla mieszkańców i turystów(83).

Ochrona przeciwpożarowa

∗ Kompleksowy plan przeciwpożarowy uwzględniający zwiększone ryzyko pożarów w warunkach suszy(84 85)
∗ Modernizacja systemu monitoringu i wczesnego ostrzegania.
∗ Zabezpieczenie dróg dostępu dla służb ratowniczych.
∗ Minimalizacja szkód istniejącej infrastruktury.


∗ Ograniczenie ruchu wojskowego w najcenniejszych obszarach przy zachowaniu wymogów bezpieczeństwa. Polowania są obecnie prawnie dozwolone tylko w strefach 3 i 4 (w polskiej części obiektu), ale raport UNESCO/IUCN z 2024 roku rekomenduje całkowity zakaz polowań przynajmniej w strefie 3 („ochrona częściowa II”)(86).
∗ Unikanie budowy nowych dróg i infrastruktury fragmentującej siedliska.
∗ Renaturalizacja zniszczonych obszarów po pracach budowlanych przy granicy

Źródła finansowania

∗ Środki unijne - plan umożliwia aplikowanie o fundusze UE na działania retencyjne(87).
∗ Budżet państwa - zwiększone nakłady na ochronę przyrody.
∗ Międzynarodowe granty - współpraca z organizacjami takimi jak Frankfurckie Towarzystwo Zoologiczne(88). (jest to organizacja lokalna, a co z "rekinami Europy", takimi jak; European Environmental Bureau (EEB), BirdLife International, WWF European Policy Office, Greenpeace Central and Eastern Europe, Friends of the Earth Europe?)

Współpraca transgraniczna

∗ Koordynacja z Białorusią w zakresie renaturalizacji hydrologicznej.(89)
∗ Wspólne projekty badawcze i monitoringowe.
∗ Wymiana doświadczeń w zakresie najlepszych praktyk ochrony.
∗ Monitoring i badania naukowe.
∗ Długoterminowy monitoring hydrologiczny z wykorzystaniem rejestratorów danych.(90)
∗ Badania populacyjne zagrożonych gatunków.
∗ Monitoring skuteczności działań renaturalizacyjnych za pomocą zdjęć satelitarnych.(91)

Edukacja i udział społeczny

∗ Programy edukacyjne dla lokalnej społeczności o znaczeniu renaturalizacji(92).
∗ Szkolenia dla leśników w zakresie ekosystemowej ochrony przyrody.
∗ Konsultacje społeczne przy planowaniu działań naprawczych(93).
Naprawa Puszczy Białowieskiej to proces długoterminowy wymagający konsekwentnego wdrażania przez co najmniej 25 lat(94). Kluczem sukcesu jest połączenie renaturalizacji hydrologicznej z ochroną łączności ekologicznej oraz fundamentalna zmiana podejścia do zarządzania - od eksploatacji do ochrony(95)..
Bez pilnego wdrożenia tych działań Puszcza może utracić status UNESCO i bezpowrotnie stracić swój naturalny charakter(96,97). Jak podkreślają eksperci: "nie stać nas na bezpowrotną utratę tego, czego nie posiada już prawie żaden inny naród europejski – pozostałości pierwotnego lasu naturalnego(98)." Ważnym jest zaprzestanie traktowania Puszczy jako źródła surowca i objęcie jej całościową ochroną procesów naturalnych, co wymaga politycznej woli i społecznego poparcia dla długoterminowej strategii naprawczej.
Najważniejsze jest fundamentalna zmiana filozofii zarządzania - od eksploatacji zasobów do ochrony procesów naturalnych i przywracania funkcji ekosystemowych. Bez pilnego wdrożenia kompleksowego programu naprawczego Puszcza może bezpowrotnie utracić swój unikalny charakter jako ostatni prawie pierwotny las nizinnej Europy.
Sukces renaturalizacji zależy od politycznej woli, społecznego poparcia i międzynarodowej współpracy w realizacji działań naprawczych na bezprecedensową skalę w historii ochrony przyrody w Polsce.

Co może dla Puszczy Białowieskiej zrobić jej mieszkaniec?

Mieszkańcy Puszczy Białowieskiej mają wyjątkowe możliwości działania na rzecz ochrony i zachowania tego unikalnego ekosystemu. Ich zaangażowanie może przybrać różne formy - od codziennych praktyk po aktywność społeczną i zawodową.

Mają oni też realny wpływ na przyszłość Puszczy Białowieskiej poprzez udział w konsultacjach społecznych:

∗ Konsultacje planu zarządzania UNESCO (od 7 lipca do 18 sierpnia 2025) - każdy mieszkaniec może zgłaszać uwagi do dokumentu wyznaczającego standardy ochrony na 25 lat(99 100).
∗ Uczestnictwo w sesjach sejmiku województwa i spotkaniach samorządowych dotyczących przyszłości Puszczy Białowieskiej.(101)
∗ Pisanie listów i petycji do władz lokalnych i centralnych - jak zrobili "Lokalsi przeciwko wycince" w 2016 r., zbierając w dwa tygodnie 500 podpisów(102).

Budowanie świadomości lokalnej

Ponad 90% Polaków popiera ograniczenie ingerencji w Puszczę, ale kluczowa jest postawa mieszkańców regionu(103):
∗ Uczestnictwo w debatach publicznych i spotkaniach dotyczących przyszłości Puszczy.
∗ Edukowanie sąsiadów i znajomych o wartości naturalnych procesów w lesie.
∗ Organizowanie akcji solidarnościowych i pokojowych manifestacji na rzecz ochrony(104) Puszczy Białowieskiej.
∗ Budowanie stron internetowych, popularyzujących walory Puszczy Białowieskiej, przykład - https://bialowieza.org/.
∗ Wydawnictwo, przewodników, folderów, map - przykład mapa przyrodnicza Puszczy Białowieskiej.
∗ Udział w audycjach radiowych, telewizyjnych.
∗ Organizowanie różnych akcji na terenie Puszczy Białowieskiej - np. sprzątanie lasu.

Wolontariat w organizacjach pozarządowych

∗ Stowarzyszenie Ośrodek Białowieża - remonty obiektów edukacyjno-rekreacyjnych, cotygodniowe akcje sobotnie(105).
∗ Instytut Biologii Ssaków - wsparcie badań naukowych w "jednym z ostatnich lasów pierwotnych Europy"(106).
∗ Praktyki i staże dla studentów w ramach projektów badawczych dotyczących naturalnych procesów leśnych.
∗ Polskie Towarzystwo Ochrony Pierwotnej Przyrody - organizowanie badań ornitologicznych w Puszczy Białowieskiej.

Mieszkańcy mogą zostać przewodnikami i edukatorami:

∗ Ośrodek Edukacji Przyrodniczej BPN - szeroka oferta programów edukacyjnych skierowanych do różnych grup(107).
∗ Szkolenia dla przewodników - program "Puszcza wokół nas" obejmujący dzieci, młodzież i dorosłych(108).
∗ Polskie Towarzystwo Ochrony Pierwotnej Przyrody - organizacja obozów naukowych np."Akcja Strigiformes"
∗ Specjalizacja w różnych tematach: zwierzęta, rośliny, grzyby, procesy ekologiczne, kultura lokalna - organizacje pozarządowe.

Promowanie odpowiedzialnej turystyki

Mieszkańcy mogą kształtować model turystyki w regionie(109):
∗ Rozwój ekoturystyki opartej na naturalnych walorach Puszczy, nie na eksploatacji, a na poznawaniu.
∗ Edukowanie turystów o zasadach zwiedzania i szanowania przyrody w trakcie zwiedzania Puszczy Białowieskiej.
∗ Tworzenie lokalnych produktów turystycznych opartych na unikalności Puszczy jako obiektu UNESCO.

Biznes oparty na marce UNESCO(110).

∗ Puszcza jako marka UNESCO to szansa rozwojowa dla mieszkańców.
∗ Turystyka przyrodnicza - rozwój miejsc noclegowych, gastronomii, usług przewodnickich(111).
∗ Sprzedaż biletów wstępu - 50% wpływów trafi do kas gmin (potencjalnie 6 mln zł rocznie przy połowie ruchu BPN)(112).
∗ Produkty lokalne - miody, sery, zioła, wyroby rzemieślnicze pod marką "z Puszczy Białowieskiej"(113).
∗ Rolnictwo ekologiczne i produkty regionalne, np. grzyby.
∗ Rozwój rolnictwa ekologicznego wykorzystującego czystość regionu.
∗ Pasieki - produkcja miodów odmianowych z unikatowego środowiska Puszczy Białowieskiej.
∗ Przetwórstwo lokalne - sery, konfitury, wyroby piekarnicze, wyroby mięsne np. pani Ochrymiuk z Hajnówki

Mieszkańcy mogą wspierać badania naukowe(114).

∗ Polskie Towarzystwo Ochrony Pierwotnej Przyrody - opracowuje mapy satelitarne roślinności we współpracy z NASA i ESA, prowadzi kompleksowe badania nad sowami, ptakami drapieżnymi i publikuje je w portalu https://bialowieza.org/.
∗ Obserwacje przyrodnicze mieszkańców - zgłaszanie spostrzeżeń rzadkich gatunków ptaków, inwentaryzacja pomnikowych dębów na obszarze Puszczy Białowieskiej.
∗ Monitoring populacji żubrów, wilków, ptaków, innych zwierząt we współpracy z IBS PAN, BPN.
∗ Dokumentowanie zmian w przyrodzie i skutków działań ochronnych w postaci dokumentacji filmowej i fotograficznej i często publikuje je na Youtube lub Facebooku lub Instagramie.
∗ Udział w akcjach ochronnych organizowanych przez BPN(115).
∗ Ochrona przed pożarami - szczególnie ważne w okresach suszy,(116) nie rozniecać ognia, informuje o zalążkach pożarów, o powalonych drzewach na drogach.

Mieszkańcy mogą tworzyć i wspierać organizacje działające na rzecz Puszczy

∗ Stowarzyszenia ekologiczne - "Lokalsi przeciwko wycince" to przykład skutecznej mobilizacji(117).
∗ Euroregion Puszcza Białowieska - aktywizacja mieszkańców małych miast i wsi.
∗ Inicjując różne inicjatywy na rzecz Puszczy Białowieskiej.
∗ Inicjatywy obywatelskie służące dobru wspólnemu tak mieszkańców jak Puszczy Białowieskiej.

Promocja dziedzictwa kulturowego

∗ Ochrona tradycyjnej architektury drewnianej - największe w kraju zespoły zabudowy wiejskiej(119). - "Otwarte okiennice".
∗ Kultywowanie tradycji lokalnych jako atrakcji turystycznej.
∗ Organizacja wydarzeń kulturalnych promujących region(120). np. "Dni Muzyki Cerkiewnej".
∗ Życie zgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju.
∗ Minimalizowanie wpływu na środowisko - segregacja odpadów, oszczędzanie wody i energii.
∗ Wybór lokalnych produktów - wspieranie gospodarki opartej na zasobach Puszczy Białowieskiej.
∗ Odpowiedzialne korzystanie z lasu - przestrzeganie zasad(121). np. nie śmiecić, nie rozpalać ognisk w miejscach niedozwolonych, nie wjeżdżać samochodami do lasu, prowadzić psy na smyczy.
Mieszkańcy Puszczy Białowieskiej mają unikalną pozycję do wpływania na jej przyszłość. Ich głos ma szczególną wagę w decyzjach dotyczących obszaru UNESCO, a lokalna społeczność może być najskuteczniejszym obrońcą tego wyjątkowego ekosystemu. Problem polega na tym, że ich głos może być jedynie tylko wysłuchany. Kluczowe jest połączenie troski o przyrodę z rozwojem gospodarczym opartym na marce UNESCO. Jak podkreślają mieszkańcy: "Marka Puszczy Białowieskiej może być kołem zamachowym dla rozwoju całego regionu".
Każdy mieszkaniec - czy to przez wolontariat lub działalność zawodową, przedsiębiorczość czy przez zwykłe obywatelskie zaangażowanie - może przyczynić się do tego, by Puszcza Białowieska pozostała żywym niezmienionym, pomnikiem przyrody dla przyszłych pokoleń.
Parafrazując słowa Johna F. Kennedy'ego podczas swojego inauguracyjnego przemówienia 20 stycznia 1961 roku - „Nie pytaj, co twoja Puszcza może zrobić dla ciebie, zapytaj, co ty możesz zrobić dla Puszczy”.

Wycinka drzewostanu i polowania w strefie III i IV

Jest to jedyny warunek zablokowania Planu. Zatwierdzenie tego planu jest zaniechaniem utworzenia Parku Narodowego na obszarze całości Puszczy Białowieskiej. Bo nie będzie parku narodowego gdzie wycina się drzewostan i zezwala się na polowania. Niżej przedstawię argumenty przeciw utworzenia IV strefy i warunkowych polowań w strefie III. Dlaczego nie może być utworzona IV strefa? Odpowiem na przykładzie. W XX wieku, w Polsce myśliwi mieli zakaz do strzelania do ptaków drapieżnych poza jastrzębiem. Ale to była „furtka” dla myśliwych. Notowaliśmy strzelane puchacze, orły itp. Tłumaczenie myśliwych – pomyliłem z jastrzębiem. Dopiero po petycji (II zjazd Studenckich Sekcji Ornitologicznych, Olsztyn 1992) do komunistycznego wów-czas rządu wpisał on jastrzębia na listę gatunków chronionych. A co do strzelaniem do krukowatych? Dzisiaj gawron ma większy status ochronności (Czerwona Księga Zwierząt) niż orlik krzykliwy, chciaż bywa bardzo uciążliwy w koloniach obok zabudowy.
W przypadku strefy IV to właśnie taka „furtka”. Czy wytniemy parę dębów, bo mogą niby zagrażać dla szlaku turystycznego, czy strzelimy byka jelenia w strefie II to wszystko można wyjaśnić – na linię strzału jenota wszedł jeleń (gdzie strzał w serce jenota a jelenia?). Nie wiadomo gdzie zaczyna się strefa II, przecież nie oznakowani. Nikt tego nie sprawdzi, nawet RDOŚ, że gwałcone są podstawowe przepisy ochrony przyrody. Mimo pozornego zakazu polowań w Puszczy Białowieskiej, co jest nieprawną, chodzę po Puszczy w kamizelce ochronnej. Ale do rzeczy. Nie będę tu przytaczał materiałów o wilku, rysiu czy wilkach. Zobrazuję to na jednym z przykładów, czyli polowania w strefie III i IV w stosunku do sóweczki. Przypominając poniższy diagram, przypomnę, że polowania są dozwolone na pow. 344 km², czyli na 61% obszaru ochronnego UNESCO.

Oto dwie mapy, po lewej proponowane strefy ochronne, po prawej rozmieszczenie stanowisk lęgowych sóweczki w Puszczy Białowieskiej.

Z analizy AI wynika, że łączna liczba obserwacji sóweczki w strefie IV: około 57-76 punktów/kółek. Natomiast w strefie III to 28-44 punktów/kółek. Posiadam w naszym archiwum decyzję Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska która zabrania mi wejścia do stref ochronnych sóweczki mimo, że je badam od wielu lat(122), ale w ponad 100 strefach ochrony gniazdowej sóweczki (połowa białowieskiej populacji) będzie można strzelać. To jeden z przykładów zniszczenia największej populacji sóweczki w Polsce.

Jakie szkody dla zwierząt stwarza huk z broni palnej w lesie.

Uderzenia broni palnej w lesie generują nagłe, silne impulsy dźwiękowe (piki ciśnienia 140–160 dB SPL i więcej), które u dzikich zwierząt wywołują przede wszystkim trzy kategorie szkód:
1. Ostry stres i zaburzenia zachowania
– Nagły huk wywołuje u wielu gatunków reakcję „panic flee” – natychmiastowe ucieczki w przypadkowe kierunki lub zanurzanie się w podmokłych zagłębieniach terenu(123).
– Zwierzęta leśne unikają terenów o powtarzalnych wystrzałach, co prowadzi do utraty kryjówek, lęgów i żerowisk – wielodniowe obserwacje wykazały spadek częstotliwości żerowania o 30–50% w miejscach ostrzału(124).
2. Uszkodzenia słuchu i maskowanie sygnałów biologicznych.
– Piki akustyczne przekraczające progi narażenia słuchu (TTS) mogą powodować przejściowe pogorszenie słyszenia w zakresie 1–10 kHz, kluczowym dla wielu owadów, ptaków i ssaków drobnych (np. wiewiórek, jeży, sów, ptaków wróblowatych).
– Utrata czułości słuchu do 15 dB utrzymuje się nawet kilkanaście dni po pojedynczej serii wystrzałów, co zwiększa ryzyko pominięcia alarmujących sygnałów drapieżników czy komunikatów godowych (125).
Reasumując, huk z broni palnej w śródleśnych warunkach stwarza dla zwierząt zagrożenie na poziomie fizjologicznym (uszkodzenia słuchu), behawioralnym (przemieszczanie się, porzucanie siedlisk) i demograficznym (obniżenie przeżywalności i sukcesu rozrodczego) – najlepiej ilustrują to badania na owcach pokazujące silne reakcje paniczne przy szczytowych poziomach 120 dB LCpeak, a także przegląd literatury dokumentujący liczne przypadki przewlekłego stresu i spadku liczebności populacji w obszarach o powtarzalnym hałasie.

P o d s u m o w a n i e

Głównym celem artykułu była analiza dokumentacji dotycząca planu zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Białowieża Forest (część polska). Tu odnotowano pewnego rodzaju nieścisłości i działania na szkodę przyrody Puszczy Białowieskiej. Wykazano promowanie selektywnej wycinki drzewostanu na pow. 18% i selektywnych polowań na pow. 61% chronionego obszaru UNESCO (strefa III-IV). Artykuł to piśmiennictwo oparte na internecie. Biorąc pod uwagę prezentowane materiały planu zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa Białowieża Forest (część polska) zaleca się zlikwidowanie strefy IV jako niekorzystnej dla fauny i flory Puszczy Białowieskiej oraz zakaz polowań w strefie III.

Źródła cytowane w niniejszym artykule

1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Pradawne_i_pierwotne_lasy_bukowe_Karpat_i_innych_region%C3%B3w_Europy
2. https://okiemprzyrodnika.wordpress.com/2018/06/08/lasy-pierwotne-europy
3. https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/puszcza-bialowieska-pogodzic-ochrone-z-turystyka-14837.html
4. https://pl.wikipedia.org/wiki/Puszcza_Bia%C5%82owieska
5. https://www.wwf.pl/srodowisko/lasy/puszcza-bialowieska
6. https://www.ibles.pl/wp-content/uploads/2023/05/DOI-10.1515-frp-2016-0032.pdf
7. https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news,82824,naukowcy-chronmy-lasy-wspierajac-ich-otoczenie-i-naturalne-procesy
8. https://zielona.interia.pl/przyroda/news-puszcza-bialowieska-dlaczego-warto-ja-chronic-wojna-o-wycink,nId,5665354
9. https://lasy.pracownia.org.pl/aktualnosci/514-dlaczego-w-puszczy-bialowieskiej-nie-ma-turystow
10. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2003/listopad-2003/chronmy-ostatnie-puszcze-europy
11. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2003/listopad-2003/chronmy-ostatnie-puszcze-europy
12. https://ekoguru.pl/aktualnosci/strategia-lesna-czyli-10-procent-powierzchni-ue-pod-ochrona/
13. https://www.riskcompliance.pl/news/czym-jest-nowa-strategia-lesna-ue-po-2020-r/
14. https://www.wwf.pl/zrownowazona-gospodarka-lesna
15. https://www.riskcompliance.pl/news/czym-jest-nowa-strategia-lesna-ue-po-2020-r/
16. https://zielonewiadomosci.pl/tematy/ekologia/spor-o-przyszlosc-puszczy-bialowieskiej-mity-i-fakty/
17. https://www.wwf.pl/sites/default/files/2017-07/Sp%C3%B3r%20o%20przysz%C5%82o%C5%9B%C4%87%20Puszczy%20Bia%C5%82owieskiej.pdf
18. https://lasy.pracownia.org.pl/aktualnosci/515-lasy-panstwowe-znow-przegrywaja-ws-puszczy-bialowieskiej-zagrozenie-wycinkami-oddalone-przez-sad
19. https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/246585
20. https://zielona.interia.pl/przyroda/news-wyrznieto-180-tys-drzew-a-winny-mial-byc-kornik-to-byl-prete,nId,7541303
21. https://zielonewiadomosci.pl/tematy/ekologia/spor-o-przyszlosc-puszczy-bialowieskiej-mity-i-fakty/
22. https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/puszcza-bialowieska-pogodzic-ochrone-z-turystyka-14837.html
23. https://frontstory.pl/mur-granica-ekosystem-puszcza-bialowieska-rys-zubr-przyroda/
24. https://ios.edu.pl/wp-content/uploads/2024/12/ekspertyza-oddzialywanie-zapory-granicznej.pdf
25.https://lasy.pracownia.org.pl/aktualnosci/242-mur-na-granicy-polsko-bialoruskiej-zagraza-przyrodzie-puszczy-bialowieskiej-wspolne-wreczenie-apeli-naukowcow-organizacji-i-mieszkancow-przeci
26. https://www.tygodnikpowszechny.pl/rysie-plotu-nie-przejda-jak-zapora-na-granicy-wplywa-na-przyrode-181677
27. https://www.tygodnikpowszechny.pl/rysie-plotu-nie-przejda-jak-zapora-na-granicy-wplywa-na-przyrode-181677
28. https://wodnesprawy.pl/poziom-wod-podziemnych-puszczy-bialowieskiej/
29. https://next.gazeta.pl/next/7,172392,31864798,susza-w-najcenniejszym-polskim-lesie.html
30. https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/Puszcza-Bialowieska-planowanie-niedobor-wody-kornik-las-drzewostan-11394.html
31. https://obserwator.imgw.pl/2024/09/10/niskie-stany-wod-w-polskich-rzekach-niepokojace-skutki-suszy/
32. https://hajnowka.bialystok.lasy.gov.pl/aktualnosci/-/asset_publisher/5Tvh/content/co-sie-dzieje-w-puszczy-bialowieskiej-/pop_up
33. https://puszcza.pracownia.org.pl/kornik
34. https://hajnowka.bialystok.lasy.gov.pl/widget/zagrozenie-pozarowe/-/asset_publisher/4Xj1/content/co-sie-dzieje-w-puszczy-bialowieskiej-/maximized
35. https://kochampuszcze.pl/informacje/
36. https://www.ibles.pl/aktualnosci/seminarium-naukowe-pt-monitoring-zanieczyszczen-powietrza-w-puszczy-bialowieskiej/
37. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2010/sierpien-2010/puszcza-zagrozone-refugium-porostow
38. https://dzikiezycie.pl/archiwum/1994/pazdziernik-1994/czy-jest-problem-puszczy-bialowieskiej
39. https://www.tygodnikpowszechny.pl/rysie-plotu-nie-przejda-jak-zapora-na-granicy-wplywa-na-przyrode-181677
40. https://oko.press/trwa-niszczenie-przyrody-na-granicy-z-bialorusia-a-wyglada-na-to-ze-bedzie-jeszcze-gorzej
41. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2024/kwiecien-2024/v-strefa-dewastacji-puszczy-bialowieskiej
42. https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/246585
43. https://tvn24.pl/bialystok/bialowieza-plan-zarzadzania-puszcza-bialowieska-gotowy-ruszaja-konsultacje-emocje-budzi-ksztalt-czwartej-strefy-st8547558
44. https://pracownia.org.pl/aktualnosci/708-puszcza-bialowieska-samorzadowcy-i-lesnicy-ryzykuja-upadlosc-regionu-czy-uda-sie-ocalic-marke-unesco
45. https://zielonewiadomosci.pl/zw/ochrona-puszczy-bialowieskiej-walka-o-przyszlosc-dobra-narodowego/
46. https://www.wwf.pl/sites/default/files/2017-07/Sp%C3%B3r%20o%20przysz%C5%82o%C5%9B%C4%87%20Puszczy%20Bia%C5%82owieskiej.pdf
47. https://www.gov.pl/web/klimat/plan-ochrony-puszczy-bialowieskiej-ogloszony--ruszaja-konsultacje-spoleczne
48. https://lasy.pracownia.org.pl/aktualnosci/774-chroniona-czy-wycinana-waza-sie-losy-puszczy-bialowieskiej-na-kolejne-20-lat
49. https://pracownia.org.pl/aktualnosci/708-puszcza-bialowieska-samorzadowcy-i-lesnicy-ryzykuja-upadlosc-regionu-czy-uda-sie-ocalic-marke-unesco
50. https://kochampuszcze.pl/informacje/
51. https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/246585
52. https://tvn24.pl/bialystok/bialowieza-plan-zarzadzania-puszcza-bialowieska-gotowy-ruszaja-konsultacje-emocje-budzi-ksztalt-czwartej-strefy-st8547558
53. https://pracownia.org.pl/aktualnosci/708-puszcza-bialowieska-samorzadowcy-i-lesnicy-ryzykuja-upadlosc-regionu-czy-uda-sie-ocalic-marke-unesco
54. https://zielonewiadomosci.pl/zw/ochrona-puszczy-bialowieskiej-walka-o-przyszlosc-dobra-narodowego/
55. https://www.wwf.pl/sites/default/files/2017-07/Sp%C3%B3r%20o%20przysz%C5%82o%C5%9B%C4%87%20Puszczy%20Bia%C5%82owieskiej.pdf
56. https://www.gov.pl/web/klimat/plan-ochrony-puszczy-bialowieskiej-ogloszony--ruszaja-konsultacje-spoleczne
57. https://www.ptop.org.pl/images/stories/projekty/bialowieza_last_forest/Wizja_renaturyzacji_hydrologicznej_Puszczy_Bialowieskiej.pdf
58. https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/Puszcza-Bialowieska-planowanie-niedobor-wody-kornik-las-drzewostan-11394.html
59. https://smoglab.pl/puszcza-bialowieska-renaturyzacja-narewka/
60. https://www.bialystok.lasy.gov.pl/de/aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/warsztaty-hydrologiczne/exclusive
61. https://www.ptop.org.pl/ochrona/ptaki/ochrona-zasobow-wodnych-puszczy-bialowieskiej.html
62. https://www.ptop.org.pl/images/stories/projekty/bialowieza_last_forest/Wizja_renaturyzacji_hydrologicznej_Puszczy_Bialowieskiej.pdf
63. https://www.bialystok.lasy.gov.pl/de/aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/warsztaty-hydrologiczne/exclusive
64. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2022/marzec-2022/puszcza-bialowieska-granica-bezprawia
65. https://ios.edu.pl/wp-content/uploads/2022/01/Bialowieza-Forest_raport-otwarcia.pdf
66. https://zielona.interia.pl/wiadomosci/polska/news-problemy-ze-strefa-buforowa-naukowcy-mowia-o-koniecznosci-oc,nId,7555904
67. https://frontstory.pl/mur-granica-ekosystem-puszcza-bialowieska-rys-zubr-przyroda/
68. https://ios.edu.pl/wp-content/uploads/2024/12/ekspertyza-oddzialywanie-zapory-granicznej.pdf
69. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2005/sierpien-2005/nowe-spojrzenie-na-martwe-drewno-bioroznorodnosc-w-skali-mikro
70. https://www.wlin.pl/las/martwe-drewno/martwe-drewno-jako-srodowisko-zycia-owadow/
71. https://kp.org.pl/pdf/20150220_zarzadzanie_lasami/martwe_drewno_w_lesie.pdf
72. https://korytarze.pl/mapa/podzial-korytarzy-ze-wzgledu-na-strefy
73. https://lovefantasy.pl/restauracja-ekologiczna-metody-znaczenie-i-przyklady
74. https://www.gov.pl/web/rolnictwo/zwiekszanie-bioroznorodnosci-lasow-prywatnych
75.https://www.lodz.lasy.gov.pl/witamy/-/asset_publisher/Wo5w/content/przywracanie-bioroznorodnosci-i-ochrona-zasobow-lesnicy-planuja-nowe-projekty-z-wykorzystaniem-srodkow-zewnetrznych
76. https://www.wkl326.pl/jak-zachowac-bioroznorodnosc-w-lasach/
77. https://www.gov.pl/web/rdos-bialystok/projekt-planu-zarzadzania-puszcza-bialowieska
78. https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/251608
79. https://lasy.pracownia.org.pl/aktualnosci/720-samorzadowcy-z-okolic-bialowiezy-przeciwko-marce-unesco-dla-puszczy-bialowieskiej
80. https://samorzad.gov.pl/web/powiat-hajnowski/projekt-planu
81. https://ios.edu.pl/aktualnosci/plan-zarzadzania-dla-puszczy-bialowieskiej/
82. https://www.gov.pl/web/rdos-bialystok/projekt-planu-zarzadzania-puszcza-bialowieska
83. https://samorzad.gov.pl/web/powiat-hajnowski/projekt-planu
84. https://www.gov.pl/web/rdos-bialystok/projekt-planu-zarzadzania-puszcza-bialowieska
85. https://www.clientearth.pl/najnowsze-dzialania/artykuly/czy-organizacje-ekologiczne-zmienily-zdanie-w-sprawie-ochrony-puszczy-bialowieskiej-qa/
86. https://www.gov.pl/web/rdos-bialystok/projekt-planu-zarzadzania-puszcza-bialowieska
87. https://www.gov.pl/web/rdos-bialystok/projekt-planu-zarzadzania-puszcza-bialowieska
88. https://www.ptop.org.pl/ochrona/ptaki/ochrona-zasobow-wodnych-puszczy-bialowieskiej.html
89. https://smoglab.pl/puszcza-bialowieska-renaturyzacja-narewka/
90. https://www.ptop.org.pl/images/stories/projekty/bialowieza_last_forest/Wizja_renaturyzacji_hydrologicznej_Puszczy_Bialowieskiej.pdf
91.https://www.bialystok.lasy.gov.pl/de/wokol-puszczy-bialowie-skiej?p_p_id=101_INSTANCE_1M8a&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1&_101_INSTANCE_1M8a_delta=12&_101_INSTAN-CE_1M8a_advancedSearch=false&_101_INSTANCE_1M8a_andOpera-tor=true&p_r_p_564233524_resetCur=false&_101_INSTANCE_1M8a_cur=6
92. https://www.bialystok.lasy.gov.pl/de/aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/warsztaty-hydrologiczne/exclusive
93. https://www.gov.pl/web/klimat/plan-ochrony-puszczy-bialowieskiej-ogloszony--ruszaja-konsultacje-spoleczne
94. https://www.gov.pl/web/rdos-bialystok/projekt-planu-zarzadzania-puszcza-bialowieska
95. https://www.greenpeace.org/poland/aktualnosci/37162/przyrodnicy-i-mieszkancy-puszczy-bialowieskiej-tylko-brak-wycinek-pozwoli-utrzymac-marke-unesco/
96. https://ziemianarozdrozu.pl/co-dalej-z-puszcza-bialowieska-komitet-unesco-i-ekolodzy-wzywaja-rzad-do-dzialania/
97. https://www.onet.pl/styl-zycia/dzikie-zycie/kluczowy-moment-dla-przyszlosci-puszczy-bialowieskiej/wnt0xrv,30bc1058
98. https://kochampuszcze.pl/informacje/
99. https://www.gov.pl/web/klimat/plan-ochrony-puszczy-bialowieskiej-ogloszony--ruszaja-konsultacje-spoleczne
100. https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/251608
101. https://www.bankier.pl/wiadomosc/Strefa-ochronna-Puszczy-Bialowieskiej-dzieli-samorzadowcow-i-mieszkancow-8836636.html
102. https://puszcza.pracownia.org.pl/spolecznosc-lokalna
103. https://www.gov.pl/web/klimat/plan-ochrony-puszczy-bialowieskiej-ogloszony--ruszaja-konsultacje-spoleczne
104. https://puszcza.pracownia.org.pl/dzialaj-dla-puszczy
105. https://racyja.com/pl/spoleczenstwo/osrodek-bialowieza-zaprasza-do-wolontariatu/
106. https://ibs.bialowieza.pl/instytut/wolontariat-i-praktyki/
107. https://bpn.com.pl/index.php?Itemid=77&id=42&option=com_content&task=view
108. https://lot.bialowieza.pl/planujemy-pobyt/puszcza-wokol-nas-zajecia-edukacyjne/
109. https://www.wwf.pl/sites/default/files/2018-11/PNPB_broszura_FIN%20(1).pdf
110. https://ios.edu.pl/wp-content/uploads/2022/12/bf-ekspertyza-turystyka-w-regionie-puszczy-bialowieskiej-w-kontekscie-zarzadza.pdf
111. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2024/marzec-2024/zeby-puszcza-byla-puszcza-historyczna-szansa-dla-puszczy-bialowieskiej
112. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2024/marzec-2024/zeby-puszcza-byla-puszcza-historyczna-szansa-dla-puszczy-bialowieskiej
113. https://bialowieza.travel/musisz-sprobowac/produkty-lokalne
114. https://ibs.bialowieza.pl/instytut/wolontariat-i-praktyki/
115. https://bpn.gov.pl/pliki-do-pobrania/otworz/3be1bbbf-bf23-438a-ace4-bf006b8ed64d.pdf
116. https://bialowieza.bialystok.lasy.gov.pl/wokol-puszczy-bialowieskiej/-/asset_publisher/1M8a/content/bezpieczenstwo-ludzi-przede-wszystkim/62605
117. https://puszcza.pracownia.org.pl/spolecznosc-lokalna
118. https://www.euroregion-pb.pl/
119. https://ios.edu.pl/wp-content/uploads/2022/12/bf-ekspertyza-turystyka-w-regionie-puszczy-bialowieskiej-w-kontekscie-zarzadza.pdf
120. https://pl.boell.org/pl/2025/07/21/zielone-dni-2025-w-bialowiezy
121. https://bialowieza.bialystok.lasy.gov.pl/wokol-puszczy-bialowieskiej/-/asset_publisher/1M8a/content/bezpieczenstwo-ludzi-przede-wszystkim/62605
122. Przykładowe publikacje: A. Domaszewicz. 1997. Sóweczka Glaucidium passerinum w Białowieskim Parku Narodowym – jej siedliska, rozmieszczenie i liczebność. Notatki Ornitologiczne 38; A. Domaszewicz. 2024. Sowy Puszczy Białowieskiej. PTOPP. Białowieża.
123. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23385071/
124. https://sites.warnercnr.colostate.edu/soundandlightecologyteam/wp-content/uploads/sites/146/2020/11/biologicalreviews2015.pdf
125. https://www.nrc.gov/docs/ML0511/ML051150109.pdf

---

tekst w pdf tej strony